Rak u početnoj fazi često ne boli i ne izaziva tegobe. Upravo zato pojedine vrste bolesti mogu dugo da se razvijaju neprimijećeno. Skrining omogućava da se rak otkrije prije pojave simptoma, a kod raka grlića materice i debelog crijeva mogu se pronaći i ukloniti promjene iz kojih bi bolest tek mogla da nastane.
Ipak, skrining ne znači da bi zdrava osoba trebalo nasumično da uradi sve dostupne analize i snimanja. Svaki pregled namijenjen je određenoj starosnoj ili rizičnoj grupi, a nepotrebna testiranja mogu dovesti do lažno pozitivnih nalaza, dodatnih invazivnih procedura i bespotrebnog straha.
Prema podacima programa Skrining Srbija, u našoj zemlji postoje organizovani programi ranog otkrivanja raka dojke, raka grlića materice i raka debelog crijeva.
Mamografija može da otkrije promjenu koja još ne može da se napipa
More Read
Mamografija je rendgensko snimanje dojki kojim se mogu otkriti veoma male promjene, često prije nego što žena ili ljekar mogu da ih napipaju.
U okviru organizovanog skrininga u Srbiji, na mamografiju se pozivaju žene od 50 do 69 godina, jednom u dvije godine. Ženama koje imaju povećan rizik, na primjer izraženu porodičnu opterećenost ili određene nasljedne mutacije poput BRCA1 i BRCA2, pregledi mogu početi ranije i obavljati se češće. Uz mamografiju se, prema procjeni ljekara, mogu koristiti ultrazvuk i magnetna rezonanca dojki.
Samopregled nije zamjena za mamografiju niti se smatra zasebnim skrining testom. Ipak, važno je da žena poznaje uobičajeni izgled i osjećaj svojih dojki i da se obrati ljekaru ako primijeti novu kvržicu, uvlačenje kože ili bradavice, iscjedak iz bradavice, promjenu oblika dojke ili promjenu koja ne prolazi.
More Read
Pregled kojim se rak grlića materice može spriječiti
Skrining raka grlića materice poseban je po tome što ne otkriva samo rak u ranoj fazi. Njime se mogu pronaći prekancerozne promjene, koje se potom prate ili liječe prije nego što prerastu u malignu bolest.
U Srbiji su organizovanim skriningom obuhvaćene žene od 25 do 64 godine, a osnovni pregled je Papanikolau, odnosno Papa test. Njime se analiziraju ćelije uzete s grlića materice. U zavisnosti od uzrasta, prethodnih rezultata i dostupnosti, može se raditi i testiranje na visokorizične tipove humanog papiloma virusa, HPV-a.
Učestalost kontrola ne mora biti ista za svaku ženu. Zavisi od vrste testa, prethodnih nalaza i procjene ginekologa. Čak i kada nema nikakvih tegoba, žena ne bi trebalo da preskače preporučene preglede.
Test iz stolice je prvi korak skrininga raka debelog crijeva
Rak debelog i završnog crijeva često nastaje iz polipa, izraslina na sluzokoži koje se godinama mogu razvijati bez simptoma. Otkrivanjem i uklanjanjem određenih polipa može se spriječiti nastanak raka.
More Read
Nacionalni program u Srbiji obuhvata muškarce i žene od 50 do 74 godine. Oni se jednom u dvije godine pozivaju na testiranje na prisustvo golim okom nevidljive krvi u stolici.
Pozitivan rezultat ovog testa ne znači automatski da osoba ima rak. Krvarenje mogu izazvati i druga stanja, ali takav nalaz zahtijeva dodatno ispitivanje, najčešće kolonoskopiju. Tokom kolonoskopije ljekar može da pregleda unutrašnjost debelog crijeva, uzme uzorak tkiva i ukloni pojedine polipe.
Kolonoskopija se, dakle, ne radi svakoj osobi na pet godina. Razmak između pregleda zavisi od nalaza, broja i vrste polipa, porodične istorije i drugih faktora rizika.
Skrining raka pluća nije namijenjen svim pušačima
Običan rendgenski snimak pluća nije pokazao dovoljnu korist kao skrining test za rak pluća. Metoda koja može smanjiti smrtnost kod pažljivo odabranih osoba visokog rizika jeste niskodozni CT grudnog koša.
Ovaj pregled nije namijenjen svim građanima, niti osobama koje su samo povremeno pušile. U međunarodnim preporukama uzimaju se u obzir godine života, dužina i intenzitet pušenja, vrijeme proteklo od prestanka pušenja, opšte zdravstveno stanje i mogućnost daljeg liječenja ako se otkrije sumnjiva promjena.
Pušački staž izražava se u „paklo-godinama“. Jedna paklo-godina znači da je osoba u prosjeku pušila jednu paklicu cigareta dnevno tokom jedne godine. Tako 20 paklo-godina može značiti jednu paklicu dnevno tokom 20 godina ili dvije paklice dnevno tokom deset godina.
U Srbiji skrining raka pluća nije dio tri postojeća nacionalna organizovana programa skrininga, pa se potreba za niskodoznim CT pregledom procjenjuje individualno. Ovaj pregled može otkriti i bezazlene čvoriće, zbog kojih su nekada potrebna dodatna snimanja ili invazivne procedure. Zato ga ne bi trebalo raditi na svoju ruku, piše “eKlinika“.
Pregled kože je važan, ali ne postoji jedinstven raspored za sve
Za rak kože ne postoji stalni nacionalni organizovani skrining program koji bi određivao da svaka zdrava osoba mora da ide na pregled u istim vremenskim razmacima. Ipak, u Srbiji se od 2008. godine sprovodi Euromelanoma, evropska kampanja posvećena prevenciji i ranom otkrivanju melanoma i drugih oblika raka kože.
U okviru kampanje, koju u Srbiji sprovode dermatolozi iz državnih i privatnih zdravstvenih ustanova, tokom maja se organizuju besplatni dermoskopski pregledi mladeža. Informacije o terminima, mjestima pregleda i načinu prijavljivanja objavljuju se na zvaničnoj stranici Euromelanoma Srbija.
Dermatološki pregled posebno je važan za osobe koje imaju veliki broj ili atipične mladeže, svijetlu kožu, ranije opekotine od sunca, porodičnu ili ličnu istoriju melanoma i drugih oblika raka kože.
Ljekaru bi trebalo pokazati mladež ili drugu promjenu koja:
-mijenja veličinu;
-mijenja oblik ili boju;
-ima nepravilan oblik ili ivice;
-izgleda drugačije od ostalih mladeža;
-svrbi, boli, krvari ili ne zarasta;
-brzo se pojavila ili počela da raste.
Samopregled kože može pomoći da se promjena ranije primijeti, ali ne može zamijeniti pregled dermatologa i dermoskopiju. Takođe, ne treba čekati novu akciju Euromelanoma ako se na koži uoči sumnjiva promjena. U tom slučaju pregled treba zakazati bez odlaganja.
Više pregleda ne znači nužno i bolju zaštitu
Ne postoji jedan test koji može da otkrije sve vrste raka, niti je svaki pregled koristan za svaku osobu. Testiranje bez jasne preporuke može pronaći promjenu koja nikada ne bi ugrozila zdravlje, ali i pokrenuti niz dodatnih pregleda, biopsija i liječenja. S druge strane, poziv na organizovani skrining ne bi trebalo ignorisati samo zato što nema simptoma. Skrining je upravo namijenjen ljudima koji se osjećaju zdravo.
Vrlo često se skrining miješa s prevencijom. Prevencija obuhvata sve mjere kojima se smanjuje rizik od nastanka bolesti, dok je skrining pregled zdravih osoba bez simptoma kako bi se bolest ili promjene koje joj prethode otkrile što ranije.
Osobe s porodičnom istorijom raka, poznatim nasljednim mutacijama, ranijim prekanceroznim promjenama ili drugim faktorima rizika ne treba da čekaju godine predviđene za opštu populaciju. Za njih ljekar pravi individualni plan kontrola.
I još nešto važno: pojava simptoma nije razlog da se čeka sljedeći termin za skrining. Nova kvržica, neuobičajeno krvarenje, krv u stolici, iskašljavanje krvi, promjena mladeža ili neobjašnjiv gubitak tjelesne mase zahtijevaju dijagnostički pregled bez odlaganja.
